است آنچه از مسائل فلسفي در كتب حكماى مشّاء موجود است ملا صدرا آن مباحث را بحسب اقامهء براهين نظريه منظم و مرتب بلكه مرتب‌تر و منظم‌تر از فلاسفه و حكماى أهل نظر تقرير نموده است و بلسان مشّاء در اين زمينه‌ها سخن گفته است در ضمن همان مسأله را بسبك اشراق نيز تحرير و تنظيم نموده و با قواعد وفق داده است كما هو الواضح عند الحكيم الماهر و العارف الكامل الجامع بين المنقبتين . * * * * عقل تا بنور شرع منوّر نگردد در مسائل مربوط به علم الهى و حقايق وابستهء به مبدء و معاد به جائى نميرسد چون درك اين قبيل از مسائل به صرف كار انداختن قوهء نظريّه اگر چه صاحب قوه در مرتبهء اعلاى از ادراك قرار گرفته باشد ميسور نيست . حقايق و معارف در مقام و مرتبهء واحديّت كه مقام تعين حقايق است بنحو وحدت و صرافت موجود است . از باب لزوم مناسبت بين مدرك و مدرك و وجوب و سنخيت بين قابل و فاعل انسان بدون رفض تعيّنات و حدود و الغاء تبعات مادّه بمقام صرافت وجود راهى پيدا نخواهد كرد لذا در قرآن كريم شرط تعليم حقايق الهى را تقوى دانسته است « اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ » . قطع حجب ظلمانى و نورانى و القاء و رفض تعيّنات لازمهء حدود وجود ناقص سبب انكشاف ملكوت وجود است لذا در شريعت محمديّه اشارات و كنايات و لطايف و نصوص زيادى راجع بلزوم تكميل عقل نظرى و عملى موجود است . از ناحيهء تكميل قوّهء نظريه علم اليقين و تكميل عقل عملى كه جناح ديگر سالك از براي پرواز بعالم ربوبى و الهى است نصيب سالك حصول حقّ اليقين و عين اليقين مىگردد .